Dwukolczak
![]() Dwukolczak śródziemnomorski | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | |||
Rząd | |||
Rodzina | szakłakowate | ||
Rodzaj | dwukolczak | ||
Nazwa systematyczna | |||
Paliurus P. Miller Gard. Dict. Abr. ed. 4. 28 Jan 1754[3] | |||
Typ nomenklatoryczny | |||
P. spina-christi P. Miller[3] | |||
Synonimy | |||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/Croat_fg024.jpg/220px-Croat_fg024.jpg)
Dwukolczak (Paliurus Miller) – rodzaj roślin z rodziny szakłakowatych (Rhamnaceae). Obejmuje 5 gatunków[5][4][6]. Jeden z nich – dwukolczak śródziemnomorski P. spina-christi – rośnie w południowej Europie, Bliskim Wschodzie, w regionie Kaukazu, na wschodzie po Iran, Afganistan, Tadżykistan i Uzbekistan[4] (jako introdukowany także w Teksasie[7][4] i Chinach[6][4]). Pozostałe cztery gatunki rosną w Azji Wschodniej od Wietnamu po Półwysep Koreański i Japonię, przy czym trzy z nich są endemitami Chin[6].
Dwukolczak śródziemnomorski tworzy gęste, cierniste, trudne do przebycia zarośla na siedliskach suchych i kamienistych[8] na niżu i w górach do 1500 m n.p.m. Jest głównym składnikiem formacji sziblak[9]. Gatunki wschodnioazjatyckie rosną w górskich lasach i na zboczach gór[6].
Dwukolczak śródziemnomorski uprawiany jest jako roślina ozdobna i tworząca trudne do przebycia żywopłoty[8][5]. Na wschodzie Azji uprawiany jest w ogrodach także Paliurus hemsleyanus[10] i Paliurus ramosissimus[11]. Ten ostatni gatunek ma szereg zastosowań użytkowych – jego twarde drewno służy do wyrobu różnych narzędzi. Rozmaite części tej rośliny wykorzystywane są w medycynie, a z owoców tłoczy się olej służący do wyrobu świec[11].
Morfologia
- Pokrój
- Zimozielone i zrzucające liście krzewy osiągające różną wysokość, a także niewielkie do średnich drzewa[12] (największe – P. hemsleyanus i P. ramosissimus osiągają do 20 m wysokości[11][10]). Rośliny cierniste – jako zdrewniałe ciernie wykształcone są przylistki, zwykle proste, u P. spina-christi jeden z cierni jest odgięty[6][5]. Czasem rośliny z pędami wspierającymi się na podporach[6], zygzakowatymi[9].
- Liście
- Skrętoległe. Blaszka z wyraźnymi trzema żyłkami przewodzącymi wychodzącymi z jej nasady[6], szeroko jajowata do okrągławej, nieco niesymetryczna[9], całobrzega do piłkowanej[6].
- Kwiaty
- Obupłciowe, zebrane w wierzchotkowate kwiatostany wyrastające w kątach liści[12]. Szypułki kwiatowe krótkie, ale zwykle wydłużają się podczas owocowania[6]. Hypancjum miseczkowate do półkulistego[12]. Działek kielicha jest pięć, są one trójkątne, zaostrzone, nagie lub owłosione[6]. Płatki korony w liczbie pięciu są zredukowane (osiągają do 1–2 mm długości) i często obejmują pręciki. Pręcików jest pięć, wolnych, do 2 mm długości[6]. Zalążnia wpół dolna, dwu- lub trójkomorowa, otoczona mięsistym pierścieniem dysku miodnikowego[12]. W każdej komorze z pojedynczym zalążkiem. Szyjka słupka spłaszczona lub walcowata, na końcu z dwoma lub trzema ramionami[6].
- Owoce
- Suche, dyskowate lub półkuliste pestkowce otoczone skrzydełkiem, u nasady stożkowate, na szczycie zaokrąglone lub spłaszczone, często z trwałym kielichem. Nasiona jajowate, brązowe i lśniące[6].
Systematyka
Jeden z rodzajów z rodziny szakłakowatych (Rhamnaceae). W obrębie podrodziny Ziziphoideae Luersson zaliczany jest do plemienia Paliureae Endlicher wspólnie z dwoma innymi, najbliżej spokrewnionymi rodzajami[2]: głożyną Ziziphus i howenią Hovenia[12]. Skamieniałości przypisywane do rodzaju Paliurus datowane na 66 milionów lat znaleziono pod Trapami Dekanu na subkontynencie indyjskim[2].
- Wykaz gatunków według Plants of the World[4]
- Paliurus hemsleyanus Rehder
- Paliurus hirsutus Hemsl.
- Paliurus orientalis (Franch.) Hemsl.
- Paliurus ramosissimus (Lour.) Poir.
- Paliurus spina-christi Mill. – dwukolczak śródziemnomorski
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ a b c Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2020-02-10] (ang.).
- ↑ a b Paliurus. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2020-02-10].
- ↑ a b c d e f Paliurus Mill.. [w:] Plants of the World online [on-line]. [dostęp 2020-02-10].
- ↑ a b c David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 670, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ a b c d e f g h i j k l m Paliurus Miller. [w:] Flora of China [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2020-02-10].
- ↑ Paliurus Miller. [w:] Flora of North America [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2020-02-10].
- ↑ a b Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe 1. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 371. ISBN 83-7079-778-4.
- ↑ a b c Alicja i Jerzy Szweykowscy (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo „Wiedza Powszechna”, 2003, s. 182. ISBN 83-214-1305-6.
- ↑ a b Paliurus hemsleyanus. [w:] Flora of China [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2020-02-10].
- ↑ a b c Paliurus ramosissimus. [w:] Flora of China [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2020-02-10].
- ↑ a b c d e K. Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. VI. Flowering Plants. Dicotyledons. Heidelberg: Springer, 2004, s. 327. ISBN 978-3-642-05714-4.
- J9U: 987007532279105171
- БРЭ: 1948857
- Flora of China: 123701
- Flora of North America: 123701
- GBIF: 3039502
- identyfikator iNaturalist: 129283
- IPNI: 30003934-2
- ITIS: 500862
- NCBI: 106692
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:33494-1
- Tela Botanica: 86924
- identyfikator Tropicos: 40000105
- USDA PLANTS: PALIU
- identyfikator taksonu Fossilworks: 55524
- CoL: 6CRN