Galeon
![]() | Ten artykuł dotyczy typu okrętu. Zobacz też: Galeon (przeglądarka). |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2e/Venedig-galeone-16jh.jpg/350px-Venedig-galeone-16jh.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/70/La-Santa-Trinidad.png/350px-La-Santa-Trinidad.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c0/Adler_von_L%C3%BCbeck._Drawing_01.jpg/350px-Adler_von_L%C3%BCbeck._Drawing_01.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/Ark-Royal-1587.jpg/350px-Ark-Royal-1587.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d8/Willem_van_de_Velde_%28II%29_-_De_verovering_van_het_Engelse_admiraalschip_de_%27Royal_Prince%27.jpg/350px-Willem_van_de_Velde_%28II%29_-_De_verovering_van_het_Engelse_admiraalschip_de_%27Royal_Prince%27.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f3/Sovereign_of_the_Seas.jpg/350px-Sovereign_of_the_Seas.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/94/La_Couronne_mg_0349.jpg/350px-La_Couronne_mg_0349.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f3/Vasa_from_port2.jpg/350px-Vasa_from_port2.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0f/Francis-drake-galleon-southwark-london-uk.jpg/350px-Francis-drake-galleon-southwark-london-uk.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5e/Ship_Batavia_1.jpg/350px-Ship_Batavia_1.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e4/Plymouth_Mayflower_II.jpg/350px-Plymouth_Mayflower_II.jpg)
Galeon – żaglowy okręt wojenny lub statek handlowy, cechujący się wysoką, zwężającą się ku górze nadbudówką rufową oraz galionem – figurą na dziobie okrętu, z reguły uzasadniającą jego nazwę. Okres świetności galeonów przypadał na XVI–XVII w., choć funkcjonowały jeszcze w XVIII w.
Budowa
Galeony były jednostkami 3-masztowymi, rzadko 4-masztowymi z żaglami rejowymi na pierwszych dwóch masztach (fokmaszt i grotmaszt) oraz nad i pod bukszprytem, oraz żaglami łacińskimi na jednym – dwu ostatnich (bezanmaszt i ew. bonaventura). Uzbrojone były w od kilkunastu (galeony małe i handlowe) do ponad setki dział różnych wagomiarów i kalibrów, najczęściej niewielkich.
Pojemność galeonów sięgała 750 łasztów (tonaż od 100 do 600-700 ton, największe do 2300 ton). Długość kadłuba wahała się od ok. 30 do 55 m, szerokość od 7 do 14 m.
Historia
Galeony powstały w drodze ewolucji karak, zmierzającej do poprawienia ich własności żeglugowych przez nadanie smuklejszych kształtów na bazie doświadczeń z budowy mniejszych karawel. Pierwsze galeony, mające jeszcze wiele cech karak, pojawiły się na początku XVI wieku w państwach śródziemnomorskich. Klasa galeonów ukształtowała się w połowie XVI wieku. Głównymi cechami odróżniającymi je od karak były smuklejsze kształty kadłuba, znacznie niższa nadbudówka dziobowa (forkasztel) i smuklejsza, wysoka, zwężająca się ku górze nadbudówka rufowa o konstrukcji schodkowej. Na samej rufie w nadbudówce umieszczano kabiny dowódcy i oficerów, często przeszklone i bogato zdobione z zewnątrz. Nadbudówka dziobowa została nieco cofnięta ku rufie, a dziób upodobnił się do dziobów galer i przybrał formę galionu, z platformą ułatwiającą obsługę takielunku na dziobie.
Galeony przeznaczone były przede wszystkim do żeglugi oceanicznej, budowano też jednak mniejsze jednostki. Wczesne jednostki mogły pełnić funkcje zarówno handlowe, jak i – po uzbrojeniu – wojenne. Od lat 70. XVI wieku rozpoczęto budować specjalne galeony wojenne, o obniżonych kasztelach, uzbrojone w cięższą artylerię. Galeony wojenne uzbrajano w działa lekkie (80-200 sztuk) lub ciężkie działa 18-funtowe (40-50 sztuk), rozmieszczone wzdłuż burt na jednym lub dwóch pokładach działowych. Pierwszym galeonem z dwoma pokładami działowymi był brytyjski "Prince Royal" (zwodowany w 1610 roku, szkutnik Phineas Pett). Pierwszym galeonem z trzema pokładami działowymi (chociaż według niektórych źródeł żaglowiec ten klasyfikowany jest jako okręt liniowy) był brytyjski "Sovereign of the Seas" (szkutnik Phineas Pett, koszt budowy 65 586 funtów, w służbie od 1638 roku, wyporność 1683 t, długość na linii wodnej 52 m, uzbrojenie 100 dział). Na kasztelach ustawiano lżejsze armaty. Liczebność załogi galeonu sięgała 700 ludzi (żołnierzy, marynarzy i kanonierów). W wyniku dalszej ewolucji w drugiej połowie XVII wieku galeony wojenne przekształciły się w okręty liniowe[1].
Galeony okresu przejściowego
Ponieważ rozwój okrętów był procesem ciągłym i liniowym, niektóre okręty w zależności od opracowania są różnie klasyfikowane (raz jako galeon, innym razem jako okręt liniowy). Wynikało to między innymi z rozwoju technologii (działa o większej sile rażenia), a – co za tym idzie – ze zmiany taktyki stosowanej w bitwie. Coraz mniejsze znaczenie zaczynał mieć abordaż, a walka odbywała się na większym dystansie. Uzbrojenie galeonów zwiększało się o dodatkowe pokłady działowe, rosła siła ognia, a okręty, aby jak najbardziej to wykorzystać, rozciągały swój szyk w linię (tak, aby operować całą długością baterii burtowej). W związku z tym okręty tego okresu (XVII w.) charakteryzuje jeszcze budowa podobna do galeonu, lecz taktyka ich działania była już właściwa dla okrętów liniowych.
Rozwój galeonów nie był jednakowy i różnił się znacznie w poszczególnych krajach utrzymujących flotę wojenną. W Hiszpanii, która posiadała rozległe imperium kolonialne, potrzebne były bardziej jednostki handlowe, dysponujące znaczną przestrzenią ładunkową, mogące jednocześnie spełniać rolę okrętów wojennych. Dlatego Hiszpanie budowali galeony w stoczniach na Półwyspie Iberyjskim do połowy XVII wieku (później zaczęli budować okręty wojenne oparte na wzorach angielskich i holenderskich), podczas gdy w hiszpańskich koloniach (stocznie w Hawanie i Manili) galeony budowano aż do końca XVII wieku. Klęska Wielkiej Armady w 1588 roku wpłynęła na hiszpańskie budownictwo okrętowe, kiedy po zapoznaniu się z raportami dotyczącymi walk król Filip II zarządził, aby wybudowano serię dużych galeonów (ponad 1000 ton wyporności), lepiej przystosowanych do celów wojennych, wzorowanych na galeonach angielskich[a]. Kryzys ekonomiczny w Hiszpanii, pogłębiający się od początku XVII wieku, spowodował znaczny wzrost kosztów budowy okrętów i powrót do sprawdzonych wzorców. Budowane wtedy galeony hiszpańskie to jednostki rzędu 500-700 ton wyporności; stanowiły one podstawę hiszpańskiej floty do 1639 roku, kiedy została ona praktycznie unicestwiona przez Holendrów (bitwa na płyciźnie Downs).
Tymczasem Anglicy w czasach elżbietańskich rozwijali od lat 70. XVI wieku galeony "strzyżone" jako wyspecjalizowane okręty wojenne. Poprawiono szybkość i manewrowość jednostek, a przede wszystkim zwiększono liczebność ciężkich dział, gdyż podstawą taktyki walki stała się walka artyleryjska, a abordaż był jedynie jej uzupełnieniem (wcześniej postępowano odwrotnie). Angielskie okręty budowane w czasach Stuartów, zarówno nowe ("Victory – 1620, "Triumph" – 1623), jak przebudowywane z istniejących konstrukcji ("Anne Royal" – 1608, "Rainbow" – 1617), klasyfikowane jako Great Ships, były typami przejściowymi między galeonem a okrętem liniowym. Zmiany konstrukcyjne angielskich okrętów, czyli wykorzystanie coraz cięższej artylerii pokładowej i koncentracja armat w furtach burtowych wpłynęły na zmianę taktyki z manewrowej na liniową. Dysponując eskadrą okrętów o zbliżonych właściwościach żeglugowych i bojowych, Anglicy byli w stanie wykształcić skuteczną ofensywną taktykę liniową (Sailing Instructions oraz Fighting Instructions opracowane przez admirała Blake'a), co miało miejsce w czasie pierwszej wojny angielsko-holenderskiej. Następna wojna angielsko-holenderska była już wojną okrętów liniowych.
Holendrzy, którzy stopniowo uwalniali się spod dominacji hiszpańskiej na lądzie (XVI/XVII w.), szybko rozwinęli swoją flotę, odnosząc sporo zwycięstw nad Hiszpanami (bitwa w zatoce Zuider Zee, bitwa morska pod Gibraltarem). Niderlandzkie stocznie wkrótce osiągnęły znaczny stopień specjalizacji, mając największą wydajność i osiągając konkurencyjne ceny w stosunku do Anglików i Hiszpanów (Holendrzy byli głównymi dostawcami galeonów wojennych dla floty francuskiej aż do lat 30. XVII wieku, niderlandzcy szkutnicy pracowali też dla flot państw bałtyckich). Należy jednak pamiętać o specyfice holenderskich wód przybrzeżnych, gdzie liczne mielizny i płycizny wymuszały na konstruktorach budowę statków i okrętów o płaskim dnie i niewielkich wymiarach. Upatrując główne źródło dochodu w handlu, Holendrzy rozwijali przede wszystkim statki handlowe, wykorzystywane też do celów wojennych, co było znacznie tańsze od budowy wyspecjalizowanych okrętów wojennych. Wśród nich były duże, silnie uzbrojone East Indiaman, które z konieczności stanęły do walki z angielską flotą po wybuchu konfliktu angielsko-holenderskiego. Nawet wyspecjalizowane holenderskie galeony wojenne były lżej uzbrojone od okrętów angielskich z uwagi na przyjętą manewrową taktykę walki, która przyniosła im wiele sukcesów w wojnie z Hiszpanami. Przewaga Anglików w konflikcie 1652-54 radykalnie wpłynęła na holenderskie budownictwo okrętowe, powodując rozwój holenderskich okrętów liniowych, co z połączeniu z udaną taktyką było podstawą sukcesu w następnej wojnie z Anglikami (1665-67).
Historyczne galeony
- polskie:
- "Smok" – nigdy nieukończony polski okręt wojenny;
- "Rycerz Święty Jerzy" – XVII-wieczny okręt wojenny (31 dział, 400 t), biorący udział w bitwie pod Oliwą;
- "Król Dawid" – XVII-wieczny okręt wojenny (31 dział, 400 t), biorący udział w bitwie pod Oliwą;
- "Wodnik" – XVII-wieczny niewielki okręt wojenny (17 dział, 200 t), biorący udział w bitwie pod Oliwą;
- "Latający Jeleń" – XVII-wieczny niewielki (20 dział, 300 t) okręt wojenny, biorący udział w bitwie pod Oliwą;
- hiszpańskie:
- "Nuestra Señora de la Concepción" (Cagafuego) – XVI-wieczny, hiszpański galeon handlowy;
- "Nuestra Señora de Atocha";
- "Santa Margarita";
- portugalskie:
- "San Martin" – XVI-wieczny galeon, okręt flagowy don Alonso Péreza de Guzmána el Bueno, księcia Medina-Sidonia, dowódcy Wielkiej Armady;
- angielskie:
- "Golden Hind" – okręt flagowy Francisa Drake'a podczas jego podróży dookoła świata;
- HMS "Triumph" (1562) – XVI-wieczny okręt flagowy wiceadmirała Martina Frobishera, największy okręt wojenny we flocie królowej Elżbiety I (55 dział, 760 t);
- HMS "Ark Royal" (1587) – angielski okręt flagowy, biorący udział w walkach z Wielką Armadą;
- HMS "Revenge" (1577) – XVI-wieczny okręt wojenny (46 dział, 500 t);
- HMS "Prince Royal" (1610);
- HMS "Sovereign of the Seas" (1637);
- szwedzkie:
- "Tigern" (pl. Tygrys) – XVII-wieczny okręt admiralski (22 działa, 320 t), zdobyty przez wojska polskie w bitwie pod Oliwą;
- "Solen" (pl. Słońce) – XVII-wieczny okręt wojenny (38 dział, 300 t), biorący udział w bitwie pod Oliwą;
- "Pelikanen" (pl. Pelikan) – XVII-wieczny okręt wojenny (20 dział, 200 t), biorący udział w bitwie pod Oliwą;
- "Månen" (pl. Księżyc) – XVII-wieczny okręt wojenny (26 dział, 300 t), biorący udział w bitwie pod Oliwą;
- "Enhörningen" (pl. Jednorożec) – XVII-wieczny okręt wojenny (18 dział, 240 t), biorący udział w bitwie pod Oliwą;
- "Vasa" – królewski okręt wojenny, zatonął w czasie pierwszego rejsu, wydobyty w 1961 roku i przekształcony na muzeum;
- holenderskie:
- "Batavia" – holenderski okręt zbudowany w Amsterdamie w 1628;
- hanzeatyckie:
- "Adler von Lübeck" – XVI-wieczny, ciężki okręt wojenny należący do Związku Hanzeatyckiego, był największym galeonem w roku 1566, kiedy został zbudowany;
- japońskie:
- "San Juan Bautista" – XVI-wieczny galeon japoński zbudowany według wzorów europejskich;
- inne:
- "San Salvador" – jeden z dwóch pierwszych okrętów, które dotarły do Santa Catalina Island u wybrzeży Stanów Zjednoczonych w stanie Kalifornia;
- "Mayflower" – okręt pierwszych kolonistów angielskich;
- "La Couronne" (pl. Korona) – francuski okręt wojenny, wybudowany z polecenia kardynała Richelieu.
Współczesne repliki galeonów
- "Neptun" – replika zbudowana na potrzeby filmu Piraci, stoi w Porto Antico w Genui jako statek-muzeum;
- "Batavia" – replika zbudowana w 1995 w Lelystad w Holandii przy użyciu XVII-wiecznych technologii i narzędzi;
- "Golden Hind" – replika zbudowana w roku 1973; przebył ponad 140 000 mil i – podobnie jak oryginał – odbył podróż dookoła świata; można go było również oglądać w serialu Szogun; od lat 90. stoi przy nabrzeżu St Mary Overie w Southwark w Londynie, przekształcony w muzeum historii żeglarstwa ery elżbietańskiej;
- "Mayflower II" – replika okrętu Mayflower zbudowana w 1956 w Anglii, obecnie można go zwiedzać w Plymouth w Nowej Anglii;
- "San Juan Bautista" – replika z 1993; zrekonstruowany na podstawie zachowanych opisów i rysunków; obecnie jest częścią parku tematycznego w portowym mieście Ishinomaki w Japonii;
- "Half Moon" – dwie repliki holenderskiego okrętu, którym pływał angielski żeglarz i odkrywca Henry Hudson: pierwsza powstała w 1909 roku, druga – w 1989 roku i jest udostępniona do zwiedzania w Muzeum Nowej Holandii (ang. New Netherland Museum) w Albany;
- "Lew" – niewielki statek wycieczkowy stylizowany na galeon, odbywa rejsy wycieczkowe po Motławie w Gdańsku.
Uwagi
- ↑ Dwa z nich "San Andrés" i "San Mateo" zdobyli Anglicy w Kadyksie w 1596 roku i wcielili do swojej floty jako "St. Andrew" i "St. Matthew". Rok później brały one udział w składzie angielskiej floty w wyprawie przeciwko Hiszpanom, na wodach Azorów. W 1604 zwrócono je Hiszpanom na mocy traktatu pokojowego kończącego wojnę.
![]() | Zobacz hasło galeon w Wikisłowniku |
![]() | Zobacz galerię związaną z tematem: Galeon |
Przypisy
- ↑ Piotr Oborski: Po morzach i oceanach. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1982, s. 26.
Bibliografia
- Piotr Olender, Okręty wojenne 1492-1650, w: "Morza, Statki i Okręty", 4/2005
- Paweł Wieczorkiewicz, Historia wojen morskich, tom 1, "Wiek żagla", Wydawnictwo PULS, Londyn 1995, ISBN 1-85917-030-7
- Angus Konstam, The Spanish Galleon 1530-1690, Osprey Publishing (UK) 2004
- Angus Konstam, Tudor Warship (2): Elizabeth I's Navy, Osprey Publishing (UK) 2008
- Rif Winfield, British Warships in the Age of Sail 1603 – 1714: Design Construction, Careers and Fates, Seaforth Publishing, 2009
- Andrew Lambert, War at Sea in the Age of Sail (Smithsonian History of Warfare), Harper Paperbacks 2005
- PWN: 3903665
- Britannica: technology/galleon
- Universalis: galion
- Catalana: 0110991
- DSDE: galeon