Mydleńcowate
![]() Diploglottis cunninghamii | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | |||
Rząd | mydleńcowce | ||
Rodzina | mydleńcowate | ||
Nazwa systematyczna | |||
Sapindaceae Juss. Gen. Pl.: 246. 4 Aug 1789 | |||
Zasięg | |||
![]() | |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/52/Paprastasis_klevas1.jpg/220px-Paprastasis_klevas1.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/39/Aesculus_hippocastanum_flowers.jpg/220px-Aesculus_hippocastanum_flowers.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/83/Rambutan_white_background_alt.jpg/220px-Rambutan_white_background_alt.jpg)
Mydleńcowate (Sapindaceae Juss.) – rodzina roślin należąca do rzędu mydleńcowców (Sapindales). Należą tu 144 rodzaje liczące ok. 1900 gatunków, występujących na całym świecie, z wyjątkiem obszarów okołobiegunowych[2]. Wyłączane do niedawna w odrębne rodziny rodzaje związane głównie z terenami pod wpływem klimatu umiarkowanego – klon Acer i dwuskrzydlak Dipteronia (rodzina klonowate Acearaceae) oraz kasztanowiec Aesculus, Billia, Handeliodendron (rodzina kasztanowcowate Hippocastanaceae) – są współcześnie (od czasu APG I) włączane w obręb mydleńcowców, czego trafność potwierdzają kolejne badania nad filogenezą całej grupy.
Szereg przedstawicieli rodziny ma duże znaczenie użytkowe jako drzewa owocowe. Największe znaczenie komercyjne ma jagodzian rambutan Nephelium lappaceum i liczi chińskie Litchi chinensis. Poza tym jadalnych owoców dostarczają Dimocarpus longan, Melicoccus bijugatus, Nephelium ramboutan-ake, Pappea capensis, Talisia esculenta, Talisia oliviformis i Zanha suaveolens. Z różnych gatunków klonów pozyskuje się syrop klonowy. Nasiona paulinii guarana Paullinia cupana i innych gatunków z tego rodzaju są bogate w kofeinę i używane są do wytwarzania pobudzającego napoju. Bogate w saponiny nasiona i owoce mydleńca Sapindus wykorzystywane były jako mydła. Wiele gatunków drzewiastych wykorzystywanych jest jako źródło drewna na opał i konstrukcyjnego. Liczne gatunki uprawiane są także jako rośliny ozdobne (np. z rodzajów: kasztanowiec Aesculus, klon Acer, dwuskrzydlak Dipteronia, Dodonaea, Filicium, roztrzeplin Koelreuteria)[3].
Morfologia
- Pokrój
- Rośliny bardzo zróżnicowane od drzew i krzewów, poprzez drewniejące i zielne pnącza po byliny[3][4].
- Liście
- Skrętoległe lub naprzeciwległe. Blaszka pojedyncza lub w różny sposób złożona – trójlistkowa, dłoniasto- lub pierzastozłożona. W przypadku liści złożonych listki bliższe nasady zwykle mniej lub bardziej zredukowane, czasem obejmujące łodygę, wyglądające jak przylistki, których poza tym brak z wyjątkiem gatunków pnących. Blaszka liści i listków całobrzega, karbowana, piłkowana lub ząbkowana. Użyłkowanie liści pojedynczych pierzaste lub dłoniaste[3].
- Kwiaty
- Zebrane są w wyrastające w kątach liści lub szczytowo różne kwiatostany: wiechy, grona, kłosy, pęczki, czasem pojedyncze. Kwiaty są obupłciowe lub funkcjonalnie jednopłciowe. Kwiaty są promieniste i pięciokrotne lub w różnym stopniu grzbieciste i wówczas czterokrotne. Działki kielicha występują w liczbie czterech lub pięciu i są wolne lub u nasady częściowo zrośnięte. Płatki korony są cztery do pięciu (rzadko zredukowane) i są wolne lub u nasady zrośnięte, najczęściej białe lub żółte. Często na płatkach wyrastają różnokształtne przydatki osłaniające kubeczkowate lub dyskowate miodniki otaczające okółek pręcików. Pręcików jest zwykle 5 do 8, rzadziej inna liczba od 3 do 30. Ich nitki u niektórych przedstawicieli zrastają się u dołu. Pylniki otwierają się podłużnym pęknięciem. Zalążnia jest górna i tworzona jest najczęściej przez trzy (czasem mniej lub więcej – do 8) zrośniętych owocolistków. Szyjka słupka rozgałęzia się dwa lub trzy razy lub znamię znajdujące się na jej szczycie jest podzielone na łatki[3].
- Owoce
- Najczęściej torebki, rzadziej niełupki, jagody i pestkowce. Nasiona nierzadko z osnówką[3].
Systematyka
Mydleńcowate są spokrewnione z rutowatymi Rutaceae i obie te rodziny są razem lub osobno zestawiane w rzędach mydleńcowców Sapindales lub rutowców Rutales w zależności od tego czy są grupowane razem czy zestawiane w osobne rzędy. Najstarszą linię rozwojową w obrębie rodziny reprezentuje obecnie monotypowy rodzaj z jednym gatunkiem – kasztankiem jarzębolistnym Xanthoceras sorbifolium. Wyłączane osobno kolejne linie rozwojowe w odrębne rodziny (klonowatych i kasztanowcowatych) zmieniają mydleńcowate w takson parafiletyczny[5]. Rodzina dzielona jest na 4 do 6 podrodzin w zależności od ujęcia systematycznego.
- Pozycja systematyczna według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG IV z 2016)
Rodzina z rzędu mydleńcowców Sapindales w obrębie kladu różowych roślin okrytonasiennych[2].
mydleńcowce |
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Podrodzina Xanthoceroideae Thorne & Reveal
- kasztanek Xanthoceras Bunge z jednym gatunkiem – kasztankiem jarzębolistnym X. sorbifolium
Podrodzina Hippocastanoideae Burnett
- plemię Acereae (Durande) Dumort. (1827) (dawniej zwykle w randze rodziny klonowatych Acearaceae):
- Acer L. – klon
- Dipteronia Oliv. – dwuskrzydlak
- plemię Hippocastaneae (DC.) Dumort. (1827) (dawniej zwykle w randze rodziny kasztanowcowatych Hippocastanaceae):
- Aesculus L. – kasztanowiec
- Billia Peyr.
- Handeliodendron Render
Podrodzina Dodonaeoideae Burnett
- Obejmuje dwa plemiona liczące razem 22 rodzaje ze 140 gatunkami[2]:
- Arfeuillea Radlkofer
- Averrhoidium Baillon
- Diplokeleba N. E. Brown
- Diplopeltis Endlicher
- Distichostemon F. Mueller
- Dodonaea Miller
- Doratoxylon Bentham & J. D. Hooker
- Euchorium Ekman & Radlkofer
- Euphorianthus Radlkofer
- Eurycorymbus Handel-Mazzetti
- Exothea Macfad.
- Filicium Bentham & J. D. Hooker
- Ganophyllum Blume
- Harpullia Roxburgh
- Hippobromus Ecklon & Zeyher
- Hypelate P. Browne
- Llagunoa Ruiz & Pavón
- Loxodiscus J. D. Hooker
- Magonia A. St.-Hilaire
- Majidea Oliver
- Zanha Hiern
Podrodzina Sapindoideae Burnett
- 111 rodzajów z 1340 gatunkami[2]:
- Alatococccus Acevedo-Rodríguez
- Alectryon Gaertn.
- Allophylastrum Acevedo-Rodríguez
- Allophylus L.
- Allosanthus Radlk.
- Amesiodendron Hu
- Aporrhiza Radlk.
- Arfeuillea Pierre ex Radlk.
- Arytera Blume
- Atalaya Blume
- Athyana (Griseb.) Radlk.
- Balsas J. Jiméneez Ram & K. Vega
- Beguea Capuron
- Bizonula Pellegr.
- Blighia K. D. Koenig – bligia
- Blighiopsis Van der Veken
- Blomia Miranda
- Bridgesia Bertero ex Cambess.
- Camptolepis Radlk.
- Cardiospermum L.
- Castanospora F. Muell.
- Chonopetalum Radlk.
- Chouxia Capuron
- Chytranthus Hook. f.
- Conchopetalum Radlk.
- Cubilia Blume
- Cupania L. – rosięga
- Cupaniopsis Radlk.
- Deinbollia Schumach.
- Delavaya Franch.
- Diatenopteryx Radlk.
- Dictyoneura Blume
- Dilodendron Radlk.
- Dimocarpus Lour.
- Diploglottis Hook. f.
- Elattostachys (Blume) Radlk.
- Eriocoelum Hook. f.
- Erythrophysa E. Mey. ex Arn.
- Gereaua (Capuron) Buerki & Callmander
- Glenniea Hook. f.
- Gloeocarpus Radlk.
- Gongrodiscus Radlk.
- Gongrospermum Radlk.
- Guindilia Gillies ex Hook. & Arn.
- Guioa Cav.
- Haplocoelum Radlk.
- Hornea Baker
- Houssayanthus Hunz.
- Hypseloderma Radlk.
- Jagera Blume
- Koelreuteria Laxm. – roztrzeplin
- Laccodiscus Radlk.
- Lecaniodiscus Planch. ex Benth.
- Lepiderema Radlk.
- Lepidopetalum Blume
- Lepisanthes Blume
- Litchi Sonn. – liczi
- Lophostigma Radlk.
- Lychnodiscus Radlk.
- Macphersonia Blume
- Matayba Aubl.
- Melicoccus P. Browne
- Mischocarpus Blume
- Molinaea Comm. ex Juss.
- Neotina Capuron
- Nephelium L. – jagodzian
- Otonephelium Radlk.
- Pancovia Willd.
- Pappea Eckl. & Zeyh.
- Paranephelium Miq.
- Paullinia L. – paulinia
- Pavieasia Pierrev
- Pentascyphus Radlk.
- Phyllotrichum Thorel ex Lecomte
- Placodiscus Radlk.
- Plagioscyphus Radlk.
- Podonephelium Baill.
- Pometia J. R. Forst. & G. Forst.
- Porocystis Radlk.
- Pseudima Radlk.
- Pseudopancovia Pellegr.
- Pseudopteris Baill.
- Radlkofera Gilg
- Rhysotoechia Radlk.
- Sapindus L. – mydleniec
- Sarcopteryx Radlk.
- Sarcotoechia Radlk.
- Schleichera Willd.
- Scyphonychium Radlk.
- Serjania Mill.
- Sinoradlkofera F. G. Meyer
- Sisyrolepis Radlk.
- Smelophyllum Radlk.
- Stadmania Lam.
- Stocksia Benth.
- Storthocalyx Radlk.
- Synima Radlk.
- Talisia Aubl.
- Thinouia Triana & Planch.
- Thouinia Poit.
- Thouinidium Radlk.
- Tina Schult.
- Tinopsis Radlk.
- Toechima Radlk.
- Toulicia Aubl.
- Trigonachras Radlk.
- Tripterodendron Radlk.
- Tristira Radlk.
- Tristiropsis Radlk.
- Tsingya Capuron
- Ungnadia Endl.
- Urvillea Kunth
- Vouarana Aubl.
- Xerospermum Blume
- Zollingeria Kurz
- Pozycja w systemie Reveala (1993–1999)
Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa różowe (Rosidae Takht.), nadrząd Rutanae Takht., rząd mydleńcowce (Sapindales Dumort.), podrząd Sapindineae Bessey in C.K. Adams, rodzina mydleńcowate (Sapindaceae Juss.)[6].
Rodzina klonowate Acearaceae oraz kasztanowcowate Hippocastanaceae wyłączone odrębnie.
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ a b c d e Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2018-11-03] (ang.).
- ↑ a b c d e Maarten J.M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World. Richmond UK, Chicago USA: Kew Publishing, Royal Botanic Gardens, The University of Chicago Press, 2017, s. 371-374. ISBN 978-1-842466346.
- ↑ Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe 1. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 329-336. ISBN 83-7079-778-4.
- ↑ Harrington, Mark G.; Karen J. Edwards, Sheila A. Johnson, Mark W. Chase & Paul A. Gadek. Phylogenetic inference in Sapindaceae sensu lato using plastid matK and rbcL DNA sequences. „Systematic Botany”. 30 (2), s. 366–382, 2005. DOI: 10.1600/0363644054223549.
- ↑ Crescent Bloom: Sapindaceae. The Compleat Botanica. [dostęp 2010-02-02]. (ang.).
- Britannica: plant/Sapindaceae
- БРЭ: 3534594
- SNL: lønnefamilien, Sapindaceae
- Catalana: 0141125
- EoL: 4415
- Flora of China: 10792
- Flora of North America: 10792
- GBIF: 6657
- identyfikator iNaturalist: 58321
- IPNI: 30000506-2
- ITIS: 28657
- NCBI: 23672
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:30000506-2
- Tela Botanica: 101012
- identyfikator Tropicos: 42000256
- identyfikator taksonu Fossilworks: 54692
- CoL: FY3