Trzecia część nocy
Gatunek | wojenny | ||
---|---|---|---|
Data premiery | 4 stycznia 1972 | ||
Kraj produkcji | Polska | ||
Język | |||
Czas trwania | 101 min | ||
Reżyseria | |||
Scenariusz | Mirosław Żuławski | ||
Główne role | |||
Muzyka | |||
Zdjęcia | |||
Scenografia | Teresa Barska | ||
Kostiumy | Lidia Rzeszewska | ||
Montaż | Halina Prugar | ||
Produkcja | Zespół Filmowy Wektor | ||
Dystrybucja | Best Film | ||
|
Trzecia część nocy – polski film wojenny z 1971 w reżyserii Andrzeja Żuławskiego, na podstawie scenariusza napisanego wspólnie z ojcem Mirosławem Żuławskim. Trzecia część nocy była pełnometrażowym debiutem fabularnym Andrzeja Żuławskiego, opartym na autentycznych doświadczeniach obu scenarzystów z czasów II wojny światowej. Choć film początkowo był niedoceniany w Polsce, z czasem dopatrywano się w nim akuratnego przedstawienia grozy okupacji hitlerowskiej.
Opis fabuły
Akcja filmu rozgrywa się w czasie okupacji hitlerowskiej. Ukazuje on wydarzenia wojenne w konwencji apokaliptycznej i onirycznej. Głównym bohaterem jest Michał, któremu Niemcy zabijają (we dworku na skraju lasu) matkę, żonę Helenę i syna. Michał ucieka do miasta. Przypadkiem spotyka tam w starym domu rodzącą właśnie kobietę, Martę, łudząco podobną do jego zmarłej żony. Michał postanawia zaopiekować się kobietą i jej dzieckiem. By ich utrzymać, zostaje karmicielem wszy w instytucie produkującym szczepionki przeciw tyfusowi. Ma zamiar również odbić z rąk hitlerowców Jana – męża Marty, który został zatrzymany przez Niemców omyłkowo zamiast Michała[1].
Trzecia część nocy ma klamrową konstrukcję: otwiera i zamyka ją lektura Biblii w przekładzie Wujka (Ap 8,12) – żona Michała (Małgorzata Braunek) czyta Apokalipsę. Tytuł filmu nawiązuje do fragmentu Apokalipsy św. Jana[2]:
Potem zatrąbił czwarty Anioł,
a uderzona jest trzecia część słońca
i trzecia część księżyca, i trzecia część gwiazd,
tak iż się trzecia część ich zaćmiła,
i trzecia część dnia nie świeci, także i nocy[2].
Obsada
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/Leszek_Teleszynski.jpg/220px-Leszek_Teleszynski.jpg)
- Małgorzata Braunek – w podwójnej roli: jako Helena oraz Marta
- Leszek Teleszyński – Michał
- Michał Grudziński – Marian
- Jan Nowicki – Jan
- Marek Walczewski – Rozenkranc
- Jerzy Goliński – ojciec Michała
- Anna Milewska – zakonnica Klara
- Hanna Stankówna – hodowczyni wszy
- Leszek Długosz – ślepy, dowódca armii
- Halina Czengery – matka Michała
- Jadwiga Halina Gallowa – matka Rozenkranca
- Ewa Ciepiela – karmicielka wszy
- Grażyna Barszczewska – laborantka w Instytucie Weigla
- Janina Ordężanka – matka Olka
- Tadeusz Huk – karmiciel wszy
- Andrzej Lajborek – pielęgniarz
- Janusz Miszczak – Łukasz, syn Michała
- Krzysztof Fus – Olek
- Andrzej Dobosz – karmiciel wszy
- Jerzy Stuhr – laborant w Instytucie Weigla
Produkcja
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3a/Andrzej_%C5%BBu%C5%82awski_03.jpg/220px-Andrzej_%C5%BBu%C5%82awski_03.jpg)
Kierownikiem literackim Trzeciej części nocy był Ernest Bryll. Scenariusz powstał na podstawie przeżyć wojennych Mirosława Żuławskiego. Jego syn Andrzej Żuławski odwoływał się do wspólnych doświadczeń – ojca i syna – ze Lwowa czasu wojny. Mirosław Żuławski przebywał tam z żoną i synkiem, utrzymując rodzinę jako karmiciel wszy w Instytucie Weigla[3]. Reżyser filmu przekonywał, że mimo autorskiej wizji II wojny światowej podstawowe realia filmu były autentyczne: „to, że mój ojciec karmił wszy, to, że dowódca oddziału partyzanckiego był ślepy i to, że ja się urodziłem w podobnych okolicznościach, jak dziecko bohatera filmu […]. Wszystko, na czym jest film oparty, jest prawdziwe”[4].
Zdjęcia do filmu powstawały między innymi w budynku dworskim we wsi Lipków[5].
Odbiór
Trzecia część nocy była początkowo filmem niezrozumianym przez krytyków. Aleksander Ledóchowski pisał w otwartym liście do Andrzeja Żuławskiego, że „film jest pełen zaprzeczeń i ma w sobie coś z labiryntu: korytarze, które prowadzą donikąd, lustra odbijające przeszłe obrazy i ślepe lub iluzoryczne okna”[6]. Z czasem jednak upatrywano w debiucie Żuławskiego „artystycznego manifestu autora”[7], wzorowanego pod względem ekspresyjnego stylu na teatrze okrucieństwa Antoine’a Artauda[8]. Monika Maszewska-Łupiniak pisała, że autobiograficzna opowieść Andrzeja i Mirosława Żuławskich akuratnie oddaje „chaos i absurdalność wojennych obrazów”, które zostały przefiltrowane przez perspektywę „małoletniego świadka autentycznych wydarzeń wojennych”[9]. Robert Birkholc stwierdzał, że „Żuławskiemu udało się znakomicie połączyć realistyczny obraz wojny z mistycznymi odniesieniami do Biblii, narracyjne eksperymenty ze zmysłowym konkretem”[10]. Zdaniem Miłosza Stelmacha głównym tematem filmu „jest w istocie subiektywna perspektywa jednostki zagubionej w świecie pozbawionym jasnych wartości i skazanej przez to na katastrofę”[11].
W 2024 roku Trzecia część nocy znalazła się na 6. miejscu w zestawieniu najlepszych polskich filmów wszech czasów według portalu Pełna Sala[12].
Nagrody
Rok | Festiwal | Nagroda | Odbiorca[13] |
---|---|---|---|
1971 | Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna w Łodzi | Nagroda im. Andrzeja Munka | Andrzej Żuławski |
1972 | Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Adelaide | Dyplom uznania | |
1973 | Koszaliński Festiwal Debiutów Filmowych „Młodzi i Film” | Jantar |
Przypisy
- ↑ Nowakowski 2007 ↓, s. 205–206.
- ↑ a b Kasprzak 2020 ↓, s. 73.
- ↑ Kasprzak 2020 ↓, s. 77.
- ↑ Maszewska-Łupiniak 2011 ↓, s. 167.
- ↑ Lipków – wielkie filmy w niewielkiej wiosce. polskanafilmowo.pl, 4 kwietnia 2012. [dostęp 2014-05-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (29 maja 2014)].
- ↑ Kasprzak 2020 ↓, s. 74.
- ↑ Nowakowski 2007 ↓, s. 205.
- ↑ Nowakowski 2007 ↓, s. 211.
- ↑ Maszewska-Łupiniak 2011 ↓, s. 166.
- ↑ RobertR. Birkholc RobertR., „Trzecia część nocy”, reż. Andrzej Żuławski [online], Culture.pl [dostęp 2021-12-05] (pol.).
- ↑ MiłoszM. Stelmach MiłoszM., W obliczu końca. Apokaliptyczna wrażliwość Andrzeja Żuławskiego, „Pleograf. Kwartalnik Akademii Polskiego Filmu”, 3, 2018 [dostęp 2021-12-05] .
- ↑ Pełna Sala - Top 100 Najlepszych polskich filmów w historii [online], Pełna Sala, 3 maja 2024 [dostęp 2024-08-25] (pol.).
- ↑ Trzecia część nocy w bazie filmpolski.pl
Bibliografia
- MartaM. Kasprzak MartaM., W cieniu prywatnej Apokalipsy. Subiektywizacja czasu i narracji w filmie Trzecia część nocy Andrzeja Żuławskiego, „Zagadnienia Rodzajów Literackich”, 63 (2), 2020, s. 71–80, ISSN 0084-4446 [dostęp 2021-12-05] .
- MonikaM. Maszewska-Łupiniak MonikaM., „Skroplenie wojny do czerwonej kropki”. Dyskurs autobiograficzny w „Trzeciej czesci nocy” Andrzeja Żuławskiego, „Kwartalnik Filmowy” (73), 2011, s. 163–174, ISSN 0452-9502 [dostęp 2021-12-05] .
- JacekJ. Nowakowski JacekJ., Od teatru okrucieństwa do Grand Guignolu. Śmierć w kinie Andrzeja Żuławskiego, „Przestrzenie Teorii” (5), 2007, s. 205, DOI: 10.14746/pt.2005.5.13, ISSN 2450-5765 [dostęp 2021-12-05] .
Linki zewnętrzne
- Trzecia część nocy w bazie IMDb (ang.)
- Trzecia część nocy w bazie Filmweb
- Trzecia część nocy w bazie filmpolski.pl
- Cytaty na temat filmu, treść, realizatorzy, aktorzy
- Zdjęcia z filmu Trzecia część nocy w bazie Filmoteki Narodowej „Fototeka”
- p
- d
- e
1960–1969 |
|
---|---|
1970–1979 |
|
1980–1989 |
|
1990–1999 |
|
2000–2019 |
|
- FilmPolski.pl: 121343