Historische zetelverdeling Tweede Kamer
Historische zetelverdeling Tweede Kamer geeft een historisch overzicht van de ontwikkeling van de samenstelling van de Tweede Kamer der Staten-Generaal in Nederland.[1]
Voorlopers
In 1798 werd vastgesteld dat elk jaar een derde van de Leden van het Vertegenwoordigend Lichaam (dat beschouwd kan worden als een voorloper van de Tweede Kamer) aftrad en werd vervangen door een gelijk aantal nieuwe leden. De grootte van het Vertegenwoordigend Lichaam hing af van het aantal inwoners: voor elke 20.000 inwoners was er één vertegenwoordiger.
De zittingsperiode bleef in 1801, na de instelling van een Wetgevend Lichaam, hetzelfde. De grootte werd vastgesteld op 35. In 1806 werd besloten dat elk jaar een vijfde deel van het Wetgevend Lichaam werd vervangen, en de grootte werd verminderd tot 19, waarbij werd vastgesteld hoeveel leden elk departement had.
Van 1810 tot 1813 vormden de Nederlanden een integraal onderdeel van het Franse Keizerrijk, met een verdeling in departementen die hun vertegenwoordigers kozen in de Nationale Vergadering en de Senaat.[2]
1814-1815
De Staten-Generaal, met de tot op heden van kracht zijnde splitsing in een Eerste Kamer en een Tweede Kamer, vormt sinds 1814 het Nederlandse parlement. De grootte werd vastgesteld op 55 leden, waarvan elk jaar een derde deel aftredend was.
1815-1848
Na de instelling in 1815 van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden werd bij de Grondwet van 1815 een tweekamerstelsel ingevoerd; sindsdien bestaat de Staten-Generaal uit een Eerste Kamer en een Tweede Kamer. Het aantal leden van de Tweede Kamer werd vastgesteld op 110. De zittingsduur van de leden werd vastgesteld op drie jaar; elk jaar was een derde van het aantal leden aftredend.[3][4]
De 110 leden werden benoemd door de Staten der Provinciën; elke provincie had een vast aantal leden. De zetelverdeling per provincie was als volgt: Antwerpen 5, Drenthe 1, Friesland 5, Gelderland 6, Groningen 4, Henegouwen 8, Holland 22, Limburg 4, Luik 6, Luxemburg 4, Namen 2, Noord-Brabant 7, Oost-Vlaanderen 10, Overijssel 4, Utrecht 3, West-Vlaanderen 8, Zeeland 3 en Zuid-Brabant 8.
In 1830 scheidden de zuidelijke provincies (Antwerpen, Henegouwen, Limburg, Luxemburg, Luik, Namen, Oost-Vlaanderen, West-Vlaanderen en Zuid-Brabant) zich af als België.[5] Deze provincies (inclusief het in Nederland gebleven deel van Limburg) waren daardoor niet meer vertegenwoordigd in de Tweede Kamer zodat er in de praktijk 55 leden waren.
In 1840 werd de Grondwet aangepast nadat de scheiding tussen Nederland en België definitief was geworden. Er kwamen drie zetels voor de nieuwe provincie Limburg (het oostelijke deel van de eerdere provincie), zodat het aantal leden werd vastgesteld op 58.[6][7] Tevens werd de provincie Holland gesplitst in Noord-Holland en Zuid-Holland; Noord-Holland kreeg 10 zetels in de Tweede Kamer en Zuid-Holland 12.
1848-1888
In 1848 werd de Grondwet gewijzigd.[7] De leden van de Tweede Kamer werden nu rechtstreeks gekozen door de kiesgerechtigde bevolking. Tevens werden kiesdistricten ingesteld; een Kieswet, die in 1850 in werking trad, regelde voortaan de details.
In afwachting van deze Kieswet bevatte de Grondwet een voorlopig kiesreglement, zodat de eerste directe verkiezingen al in november 1848 konden plaatsvinden.
In 1848 werd Nederland verdeeld in 68 enkelvoudige kiesdistricten.[8] In de Kieswet van 1850[9] werd deze indeling herzien; het meervoudige kiesdistrict werd de norm. De meeste districten vaardigden twee Kamerleden af. Elk lid had vier jaar zitting, en elke twee jaar was de helft van het aantal leden aftredend; voor de vrijgevallen zetels werden dan periodieke verkiezingen gehouden.[4] Het aantal leden werd vastgesteld op 1 per 45.000 inwoners.[3] Daarom moesten indeling en aantal van de kiesdistricten door de bevolkingsgroei regelmatig bijgesteld worden.[6] Het aantal districten en het aantal Kamerleden ontwikkelde zich als volgt:
periode | Kamerleden per district | totaal aantal districten | aantal Kamerleden | ||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | |||
1848-1850 | 68 | 68 | 68 | ||||||
1850-1858[10] | 11 | 26 | 1 | 38 | 68 | ||||
[10]1859-1864 | 9 | 27 | 1 | 1 | 38 | 72 | |||
1864-1869 | 8 | 29 | 1 | 1 | 39 | 75 | |||
1869-1878 | 8 | 30 | 2 | 1 | 41 | 80 | |||
1878-1888 | 8 | 32 | 1 | 1 | 1 | 43 | 86 |
Algemene verkiezingen wegens ontbinding van de Tweede Kamer (waarbij in alle kiesdistricten verkiezingen gehouden werden) vonden plaats in 1848, 1850, 1853, 1866, 1868, 1884, 1886 en 1887.
Tussentijdse verkiezingen wegens uitbreiding van het aantal afgevaardigde Kamerleden vonden (in de daarbij betrokken kiesdistricten) plaats in 1859, 1864, 1869 en 1878. Een wijziging van de gemeentelijke indeling van een kiesdistrict resulteerde niet in een tussentijdse verkiezing; zij werd effectief bij de eerstvolgende periodieke verkiezing na deze herindeling.
In het laatste kwart van de negentiende eeuw kwam langzamerhand de vorming van politieke partijen op gang.
Groepering[11] | 1848 | 1850 | 1852 | 1853 | 1854 | 1856 | 1858 | 1860 | 1862 | 1864 | 1866 (I) | 1866 (II) | 1868 |
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
thorbeckianen | 20 | 22 | 26 | 14 | 18 | 21 | 24 | 25 | 23 | 23 | 23 | 17 | 19 |
liberalen | 19 | 18 | 17 | 9 | 10 | 8 | 8 | 15 | 19 | 22 | 21 | 21 | 20 |
conservatief-liberalen | 9 | 7 | 7 | 4 | 3 | 4 | 4 | 3 | 4 | 4 | 3 | 3 | 3 |
gematigde liberalen | 8 | 4 | 3 | 2 | 2 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | ||
conservatief-katholieken | 5 | 5 | 3 | 3 | 4 | 4 | 4 | 4 | 3 | 2 | 2 | 5 | 8 |
conservatieven | 5 | 8 | 9 | 26 | 24 | 22 | 19 | 18 | 15 | 17 | 18 | 20 | 19 |
antirevolutionairen | 1 | 3 | 3 | 7 | 4 | 5 | 5 | 4 | 4 | 3 | 3 | 4 | 3 |
separatisten | 1 | ||||||||||||
conservatief-protestanten | 1 | 3 | 3 | 3 | 3 | 3 | 3 | 3 | 4 | 4 | 3 | ||
Totaal | 68 | 68 | 68 | 68 | 68 | 68 | 68 | 72 | 72 | 75 | 75 | 75 | 75 |
Partij/groepering[11] | 1869 | 1871 | 1873 | 1875 | 1877 | 1879 | 1881 | 1883 | 1884 | 1886 | 1887 |
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
liberalen/Liberale Unie[12] | 27 | 31 | [13]41 | 42 | 48 | 39 | 36 | 30 | 35 | 47 | 47 |
thorbeckianen | 19 | 15 | |||||||||
kappeynianen | [14]12 | 12 | 14 | 7 | |||||||
conservatieven | 16 | 14 | 13 | 10 | 6 | 5 | 5 | 4 | 3 | 1 | |
bahlmannianen[15] | 9 | 12 | 15 | 14 | 14 | 15 | 14 | 13 | 12 | 13 | 12 |
antirevolutionairen | 4 | 3 | 6 | 11 | 9 | 12 | |||||
Anti-Revolutionaire Partij[16] | 15 | 19 | 23 | 19 | 20 | ||||||
conservatief-protestanten | 3 | 3 | 4 | ||||||||
conservatief-liberalen | 2 | 2 | 1 | 2 | 2 | 1 | 1 | 1 | |||
schaepmannianen[17] | 1 | 1 | 2 | 3 | 5 | 6 | 6 | 7 | |||
Totaal | 80 | 80 | 80 | 80 | 80 | 86 | 86 | 86 | 86 | 86 | 86 |
1888-1918
In 1887 werd de Grondwet gewijzigd; vanaf 1888 werden alle leden tegelijkertijd gekozen en had elk lid vier jaar zitting.[4] De leden werden nog steeds gekozen in kiesdistricten, en het aantal leden werd gefixeerd op 100; de relatie met het aantal inwoners c.q. kiesgerechtigden werd derhalve losgelaten.[3] Alle kiesdistricten behalve die in de grote steden vaardigden één Kamerlid af. De meervoudige kiesdistricten die resteerden (Amsterdam met negen afgevaardigden, Rotterdam met vijf, Den Haag met drie, Utrecht en Groningen met elk twee) werden in 1897 na een herziening van de Kieswet opgeheven en omgezet in enkelvoudige kiesdistricten.
periode | Kamerleden per district | totaal aantal districten | aantal Kamerleden | ||||
---|---|---|---|---|---|---|---|
1 | 2 | 3 | 5 | 9 | |||
1888-1897 | 79 | 2 | 1 | 1 | 1 | 84 | 100 |
1897-1918 | 100 | 100 | 100 |
Partij/groepering[11] | 1888 | 1891 | 1894 | 1897 | 1901 | 1905 | 1909 | 1913 | 1917 |
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Liberale Unie | 45 | 53 | 38 | 36 | 18 | 24 | 20 | 21 | 21 |
Vrije Liberalen | 19 | 13 | 8 | 10 | 4 | 10 | 10 | ||
Radicale Bond | 2 | 2 | |||||||
VDB | 9 | 11 | 9 | 7 | 8 | ||||
ARP | 27 | 20 | 7 | 16 | 23 | 15 | 23 | 11 | 11 |
Vrij AR | 7 | 5 | 7 | ||||||
CH Kiezersbond | 1 | 1 | |||||||
CHP | 7 | ||||||||
Friese Bond | 1 | 1 | |||||||
CHU | 12 | 9 | 9 | ||||||
bahlmannianen | 19 | 20 | 21 | ||||||
schaepmannianen | 7 | 5 | 4 | ||||||
katholieken | 22 | 25 | |||||||
AB | 25 | 25 | 25 | 25 | |||||
conservatieven | 1 | ||||||||
SDB | 1 | ||||||||
SDAP | 2 | 6 | 6 | 7 | 16 | 15 | |||
overig/onafh. | 2 | 2 | 3 | 2 | 1 | 1 | 1 | ||
Totaal | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 |
Grijs: regeringspartij
Lichtgrijs: gedoogpartij
Vet: Partij minister-president
1918-1956
In de Grondwet van 1917 werd het kiessysteem van districtenstelsel gewijzigd in evenredige vertegenwoordiging; dit was voor het eerst effectief bij de verkiezingen in 1918.[3] Hoewel het kiessysteem nog steeds uitging van individueel gekozen leden, werd vanaf 1918 effectief het overgrote deel van de Tweede Kamerleden gekozen via de lijst van een politieke partij.
Partij | 1918 | 1922 | 1925 | 1929 | 1933 | 1937 | 1946 | 1948 | 1952 | 1956 |
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
AB/RKSP | 30 | 32 | 30 | 30 | 28 | 31 | ||||
KVP | 32 | 32 | 30 | 33 | ||||||
SDAP | 22 | 20 | 24 | 24 | 22 | 23 | ||||
VDB | 5 | 5 | 7 | 7 | 6 | 6 | ||||
PvdA | 29 | 27 | 30 | 34 | ||||||
ARP | 13 | 16 | 13 | 12 | 14 | 17 | 13 | 13 | 12 | 10 |
CHU | 7 | 11 | 11 | 11 | 10 | 8 | 8 | 9 | 9 | 8 |
Liberale Unie | 6 | |||||||||
Vrije Liberalen | 4 | |||||||||
Economische Bond | 3 | |||||||||
Vrijheidsbond/LSP | 10 | 9 | 8 | 7 | 4 | |||||
PvdV | 6 | |||||||||
VVD | 8 | 9 | 9 | |||||||
SDP/CPH/CPN | 2 | 2 | 1 | 2[18] | 4 | 3 | 10 | 8 | 6 | 4 |
CDP | 1 | |||||||||
SP | 1 | |||||||||
Plattelandersbond | 1 | 2 | 1 | 1 | 1 | |||||
SGP | 1 | 2 | 3 | 3 | 2 | 2 | 2 | 2 | 2 | |
HGSP | 1 | 1 | 1 | |||||||
RKVP/KDP | 1 | 1 | ||||||||
CDU | 1 | 2 | ||||||||
RSP/RSAP | 1 | |||||||||
NSB | 4 | |||||||||
Lijst Welter / KNP | 1 | 2 | ||||||||
overig/onafh. | 5 | 1 | 1 | 1 | ||||||
Totaal | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 |
1956-1998
In 1956 werd het totaal aantal zetels uitgebreid van 100 naar 150.[3]
Partij | 1956 | 1959 | 1963 | 1965 | 1967 | 1971 | 1972 | 1977 | 1981 | 1982 | 1986 | 1989 | 1994 | 1998 |
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
PvdA | 50 | 48 | 43 | 43 | 37 | 39 | 43 | 53 | 44 | 47 | 52 | 49 | 37 | 45 |
KVP | 49 | 49 | 50 | 50 | 42 | 35 | 27 | |||||||
ARP | 15 | 14 | 13 | 13 | 15 | 13 | 14 | |||||||
CHU | 13 | 12 | 13 | 13 | 12 | 10 | 7 | |||||||
CDA | 49 | 48 | 45 | 54 | 54 | 34 | 29 | |||||||
VVD | 13 | 19 | 16 | 16 | 17 | 16 | 22 | 28 | 26 | 36 | 27 | 22 | 31 | 38 |
CPN | 7 | 3 | 4 | 4 | 5 | 6 | 7 | 2 | 3 | 3 | ||||
SGP | 3 | 3 | 3 | 3 | 3 | 3 | 3 | 3 | 3 | 3 | 3 | 3 | 2 | 3 |
PSP | 2 | 4 | 4 | 4 | 2 | 2 | 1 | 3 | 3 | 1 | ||||
Boerenpartij | 3 | 3 | 7 | 1 | 3 | 1 | ||||||||
GPV | 1 | 1 | 1 | 2 | 2 | 1 | 1 | 1 | 1 | 2 | 2 | 2 | ||
D’66 | 7 | 11 | 6 | 8 | 17 | 6 | 9 | 12 | 24 | 14 | ||||
DS '70 | 8 | 6 | 1 | |||||||||||
PPR | 2 | 7 | 3 | 3 | 2 | 2 | ||||||||
NMP | 2 | |||||||||||||
RKPN | 1 | |||||||||||||
RPF | 2 | 2 | 1 | 1 | 3 | 3 | ||||||||
EVP | 1 | |||||||||||||
CP | 1 | |||||||||||||
GroenLinks | 6 | 5 | 11 | |||||||||||
CD | 1 | 3 | ||||||||||||
AOV | 6 | |||||||||||||
SP | 2 | 5 | ||||||||||||
Unie 55+ | 1 | |||||||||||||
Totaal | 150 | 150 | 150 | 150 | 150 | 150 | 150 | 150 | 150 | 150 | 150 | 150 | 150 | 150 |
Opmerking:
- In 1965 vond er een kabinetswisseling plaats zonder tussentijdse verkiezingen.
2002-heden
Partij | 2002 | 2003 | 2006 | 2010 | 2012 | 2017 | 2021 | 2023 |
---|---|---|---|---|---|---|---|---|
PVV | 9 | 24 | 15 | 20 | 17 | 37 | ||
GL-PvdA | 25 | |||||||
VVD | 24 | 28 | 22 | 31 | 41 | 33 | 34 | 24 |
NSC | 20 | |||||||
D66 | 7 | 6 | 3 | 10 | 12 | 19 | 24 | 9 |
BBB | 1 | 7 | ||||||
CDA | 43 | 44 | 41 | 21 | 13 | 19 | 15 | 5 |
SP | 9 | 9 | 25 | 15 | 15 | 14 | 9 | 5 |
FVD | 2 | 8 | 3 | |||||
PvdD | 2 | 2 | 2 | 5 | 6 | 3 | ||
SGP | 2 | 2 | 2 | 2 | 3 | 3 | 3 | 3 |
ChristenUnie | 4 | 3 | 6 | 5 | 5 | 5 | 5 | 3 |
DENK | 3 | 3 | 3 | |||||
Volt | 3 | 2 | ||||||
JA21 | 3 | 1 | ||||||
PvdA | 23 | 42 | 33 | 30 | 38 | 9 | 9 | |
GroenLinks | 10 | 8 | 7 | 10 | 4 | 14 | 8 | |
50Plus | 2 | 4 | 1 | |||||
BIJ1 | 1 | |||||||
LPF | 26 | 8 | ||||||
LN | 2 | |||||||
Totaal | 150 | 150 | 150 | 150 | 150 | 150 | 150 | 150 |
- Grijs: regeringspartij
- Half grijs: gedoogpartij
Grafiek zetelverdeling
1946 - 2024:
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fc/TweedeKamer2024b.png/850px-TweedeKamer2024b.png)
1956 - 2017:
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8b/Historische_zetelverdeling_tweede_kamer_1956_-_2017.png/800px-Historische_zetelverdeling_tweede_kamer_1956_-_2017.png)
Zie ook
- Huidige samenstelling Tweede Kamer
- Historische zetelverdeling Eerste Kamer
- Lijst van afsplitsingen van Tweede Kamerfracties
Bronnen
- Ron de Jong (1999). Van standspolitiek naar partijloyaliteit. Verkiezingen voor de Tweede Kamer 1848-1887. Verloren, Hilversum. ISBN 90-6550-069-3.
- Ron de Jong, Henk van der Kolk, Gerrit Voerman (2011). Verkiezingen op de kaart 1848-2010. Matrijs, Utrecht. ISBN 978 90 5345 437 4.
- Historisch overzicht registratie en deelname partijen aan Tweede Kamerverkiezing 1994-2021 op www.kiesraad.nl
Noten
- ↑ In dit artikel wordt een overzicht gegeven van zetelverdelingen als gevolg van verkiezingen; personen die tussentijds van een fractie afsplitsten of naar een andere partij overgingen zijn bij hun oorspronkelijke fractie geteld.
- ↑ Enkele departementen waren al eerder toegevoegd aan het Franse Keizerrijk.
- ↑ a b c d e Ontwikkeling Grondwet artikel 81, www.europa-nu.nl
- ↑ a b c Ontwikkeling Grondwet artikel 85, www.europa-nu.nl
- ↑ De provincie Luxemburg werd in 1839 gesplitst in een westelijk deel dat aan België werd toegevoegd en een oostelijk deel dat werd omgezet in het groothertogdom Luxemburg. Het groothertogdom was nog tot 1890 in een personele unie verbonden met Nederland, maar zonder vertegewoordiging in de Staten-Generaal.
- ↑ a b Tweede Kamer der Staten-Generaal (1815-1861), Historici.nl
- ↑ a b Zowel in 1840 als in 1848 werd de Tweede Kamer in verband met de behandeling van de Grondwetsherziening tijdelijk aangevuld met eenzelfde aantal leden (55 in 1840 en 58 in 1848), de zogeheten Buitengewone leden van de Tweede Kamer der Staten-Generaal.
- ↑ Amsterdam telde vijf kiesdistricten, Rotterdam en Den Haag ieder twee
- ↑ Kieswet van 1850, Staatscourant, 9 juli 1850
- ↑ a b De feitelijke uitbreiding van het aantal Kamerleden vond niet plaats in 1858, maar als gevolg van de tussentijdse verkiezingen op 25 januari 1859.
- ↑ a b c Gekozen leden sloten zich gewoonlijk eerst na hun verkiezing aan bij een kamerfactie.
- ↑ De Liberale Unie werd opgericht in 1885.
- ↑ Vanaf 1873 worden liberalen en thorbeckianen in de overzichten samengevoegd.
- ↑ De factie van de kappeynianen was van 1879 tot 1884 een afscheiding van de factie van de liberalen.
- ↑ De factie van de bahlmannianen werd tot 1881 aangeduid als conservatief-katholieken.
- ↑ De Anti-Revolutionaire Partij werd opgericht in 1879.
- ↑ De factie van de schaepmannianen werd tot 1881 aangeduid als liberaal-katholieken.
- ↑ In 1929 deed de CPH met twee verschillende lijsten mee, die beide een zetel wonnen